انديشهء مذهبى فضل بن روزبهان الف : زمينه‌هاى بروز تسنن دوازده امامى از نظر تاريخى بايد گفت در كنار شيوع مذهب عثمانيه در قرون نخستين اسلامى ، يعنى كسانى كه از اساس خلافت امام على عليه السّلام را مشروع نمىدانستند ، كسانى اصرار داشتند تا احاديث فضائل امام عليه السّلام و ساير اهل بيت عليهم السّلام را منتشر سازند . چنين كسانى در كتب رجالى متقدم اهل سنت با عبارت فيه تشيع توصيف شده‌اند و درست به دليل نقل روايات فضايل اهل بيت عليهم السّلام مورد انكار قرار گرفته‌اند . ابن قتيبه از عالمان ميانهء قرن سوم ، در كتاب كم حجم خود با عنوان الاختلاف فى اللفظ از كسانى از اهل حديث ( و در واقع گروه عثمانى مذهب آنها ) كه انكار شديدى نسبت به فضايل امام على عليه السّلام دارند انتقاد مىكند . نگاهى به ميزان الاعتدال ذهبى نيز مىتواند چهرهء صدها نفر از كسانى را نشان دهد كه به دليل نقل فضايل اهل بيت عليهم السّلام ، متهم به تشيع شده‌اند . در ادامه اين اقدام افراطى اهل حديث ، عالم بلند پايهء اهل حديث ، احمد بن حنبل ، نقطهء عطفى از جهت چرخش به سمت پذيرش فضايل امام على عليه السّلام و تثبيت موقعيت آن امام همان به عنوان خليفهء رابع در ميان اهل سنت ( عقيدهء تربيع ) به شمار مىرود . وى در كتاب « مسند » خود ، روايات بىشمارى از فضايل اهل بيت عليهم السّلام را مندرج ساخت ؛ رواياتى كه با كمال تأسف بسيارى از آنها در صحيحين و ديگر صحاح و سنن نيامده است ! ابن حنبل افزون بر آنچه در مسند آورده ، در كتاب « فضائل الصحابة » نيز شمار زيادى از روايت فضايل ، به ويژه حديث غدير را از طرق متعدد نقل كرده و بدين ترتيب در تعديل مذهب عثمانيه كوشش قابل ستايشى از خود نشان داده است . پس از احمد بن حنبل ، حنابله بغداد با پيشرفت روزافزون شيعه در اين شهر مواجه شدند . روى كار آمدن دولت بويهى شيعى ، اين روند را تسريع كرد و به دنبال آن نزاعهاى دويست و پنجاه‌ساله ميان معتزله و شيعه از يك سو ، و حنابله از سوى ديگر آغاز شد . اين مسأله سبب شد تا تعصب اهل حديث حنبلى مذهب ، در برخورد با مخالفان شيعى و معتزلى شدت گيرد و حتى دانشمندى چون محمد بن جرير طبرى مورخ شهير عالم